Toeristenkaart, Er is zoveel te zien!

Historie van Veendam

Veendam is een kanaaldorp, een veenkolonie waarvan het ontstaan in 1647 kan worden gesteld. Toen pachtte de stad-Groninger Adriaen Geerts, die zich later Wildervanck zou noemen, hoogveengebieden bij de Oude Ae ten zuiden van Muntendam om er turf te winnen. Aan de oostzijde werd het Oosterdiep gegraven en twee jaar later ten westen daarvan het Westerdiep. De diepen lagen vorkvormig uit elkaar, omdat in het midden bij de Oude Ae weinig turf was te winnen. Meer naar het zuiden konden de diepen parallel aan elkaar worden gegraven, tot bij Bareveld aan de Drentse grens. Met de aanleg van het Boven Dwarsdiep (1653), nu de Schoolstraat, in het zuiden en het Beneden Dwarsdiep (1671), nu de Jacob Bruggemalaan, in het noorden raakte de wigvormige kern van het latere Veendam ontsloten. VeendamWildervank werd in 1655 als een zelfstandig kerspel afgescheiden van Zuidbroek en Muntendam. In 1702 werd Wildervank een zelfstandig kerspel. Het was Wildervanck om fabrieksturf te doen die hij naar Holland en Utrecht kon vervoeren.

Na de turfwinning zijn de dalgronden geleidelijk in cultuur gebracht. Het veranderde het kanaaldorp in een agrarische nederzetting. Tegelijkertijd ontwikkelde zich in het kielzog van de turfvaart de scheepvaart, vooral naar de Oostzeelanden en Engeland. In de eerste helft van de 19de eeuw hadden de Veendammer en Wildervanker reders wel zo’n 300 schepen in de vaart. Daarna nam het belang van deze bedrijfstak snel af.

De hervormde kerk is in 1662 gesticht, een zaalkerk en een toren die een paar keer zijn verbouwd. In 1767 is de kerk verbreed en voor het verbrede gedeelte kwam een hoog portaalelement. Omstreeks 1900 is de toren omklampt en verhoogd in een soort neogotische stijl. Het is een opmerkelijk brede zaalkerk met grote rondboogvensters. Het gebouw staat aan de noordzijde van het kerkhof dat omstreeks 1850 aanzienlijk is uitgebreid tot algemene begraafplaats en in 1921 nogmaals een vergroting onderging. Het is een indrukwekkend funerair park met op de oudste gedeelten de geschiedenis van de scheepvaart en de agrarische ondernemers, zoals die van de zeevarende familie Hazewinkel, met het graf met wereldbol van de wereldreiziger Pieter Hendrik Hazewinkel als hoogtepunt. Ook predikant Anthony Winkler Prins (1817-1908), de samensteller van de eerste grote, geïllustreerde encyclopedie heeft hier een grafmonument.

Hier vlakbij staat het raadhuis, in 1878 in neoclassicisme ontworpen, maar in 1913 met onder meer een voorbouw in neorenaissancestijl vergroot naar ontwerp van J. Stuivinga. De raadzaal had de ridderzaal in Den Haag als voorbeeld. Het complex is verschillende malen uitgebreid. De rooms-katholieke O.L. Vrouw ten Hemelopneming staat aan het Boven Oosterdiep en dateert van 1845. Het is een driebeukige kerk met een neoclassicistische uitdrukking, spitsboogvensters en een uitzwenkende gevel met een fronton-bekroning. In 1924 is het koor vernieuwd in een late neogotische stijl.

In de tweede helft van de 19de eeuw kwamen de investeerders in de agrarische industrie met aardappelmeel- en strokartonfabrieken. De in 1927 door een grote brand ten onder gegane Coöperatieve Aardappelmeelfabriek Veendam en omstreken was als de frma H. Wolda & Co al in 1867 begonnen. Het bekendste bedrijf werd DWM, waarin de Veendamse ondernemers Duintjer, Wilkens en Meihuizen samenwerkten. De bedrijfspanden, nu AVEBE, staan nog aan het Oosterdiep, aan de over de DWM-brug te bereiken oostzijde tegenover de Schoolstraat. De familie Wilkens had bovendien een dextrinefabriek gesticht. Er waren metaalwaren- en machinefabrieken, bijvoorbeeld de NV Veendammer Machinefabriek die stoomketels aan de aardappelmeel- en strokartonfabrieken leverde. De aan het eind van de 19de eeuw gebouwde machinefabriek van H.L. Trip staat nog aan het Boven Oosterdiep 85. Ernaast vinden we de directeurswoning uit 1887, die een uitbouw aan de fabriekszijde heeft.

Aan het Oosterdiep staan enkele ondernemersvilla’s. Bijvoorbeeld Beneden Oosterdiep 141, in 1901 gebouwd voor houthandelaar P. van Linge en waarschijnlijk ontworpen door J.A. Hooykaas uit Groningen. Aan Bocht Oosterdiep 45 de villa voor Engbert J. Duintjer Hzn., ontworpen omstreeks 1905 door A.J. Sanders uit Groningen en op 47 die voor Koert Meihuizen, gebouwd in 1897. Aan dezelfde straat op 17 staat de villa die in 1904 gebouwd is voor een andere Engbert Duintjer, ontworpen door Hooykaas. Zuidelijker, eigenlijk op het dorpsgebied van Wildervank, zijn aan de Nijverheidsstraat 11 in 1930 Mariëneck voor B.A Schmidt en op 21 de villa Marianne in 1928 voor A.F.W. Schmidt in art deco-stijl gebouwd naar ontwerp van G. Siccama. De Schmidts waren directeuren van de tricotagefabriek die in 1983 ten onder ging. Aan de Nijverheidskade 20 kwam in 1907 een grote villa ontworpen door J. Siccama & Zn, gebouwd voor J.M. Everts. Voor broer D.E. Everts ontwierp J.A. Hooykaas in 1908 de ernaast staande villa (22) De Molen in chaletstijl. De broers waren directeur van de grote houthandel Meihuizen. De grootste villa staat hier op 77, Omnia Vanitas, in 1937 in kubistisch expressionistische vormen naar ontwerp van Kruijer en Van der Meulen gebouwd voor handelaar in bouwmaterialen R.J. Wortmann.

Van een ouder verleden vertellen twee naar het Borgerspark verplaatste en van het Oosterdiep en Westerdiep afkomstige kapiteinshuizen uit 1792 en 1842. Aan de Bocht Oosterdiep staat tussen jongere gevarieerde bebouwing op nummer 18 nog wel een gepleisterde, asymmetrische veenkoloniale woning met de deur in de krimp. Aan het Beneden Oosterdiep legt de vroeg 19de-eeuwse veenkoloniale boerderij het verband met het agrarische verleden. De uit 1875 daterende Oldambtster boerderijen Beneden Westerdiep 89 en Boven Oosterdiep 104 doen dit ook met allure, maar verder zijn er weinig boerderijen meer. Er zijn nog wel tot woning verbouwde keuterijen. De in 1911 door rijksbouwmeester J.A. Vrijman ontworpen, deftige HBS huisvest het Veenkoloniaal Museum (Winkler Prinsstraat) waar de geschiedenis van de streek op een zeer gevarieerde wijze wordt gepresenteerd.

Hier vlakbij bevindt zich het moderne winkelcentrum met aan de andere kant van de Promenade het nieuwe appartementengebouw Veenlust. Appartementen van complex de Waterborgh zijn ook gebouwd op de hoek van de Bocht Oosterdiep en daarachter, tegenover de Molenstreek, staan kloeke, tot zeven lagen hoge moderne gebouwen die nieuw elan in Veendam hebben gebracht.

Tekst: © NoordBoek Groningen • Foto: © Nieske Riemersma